Geloven is menselijk, twijfel is een geschenk van God

(verschenen in Friesch Dagblad 17 juli 2016)

 

Er lijkt in de kerk een voorkeur te bestaan voor wat je zou kunnen noemen: “de zekerheid des geloofs”. Van de weeromstuit bestaat er weerstand tegen twijfel en onzekerheid. Twijfel mág, zo nodig, maar aan de rand en hooguit voor een korte periode. Na verloop van tijd moet het wel afgelopen zijn daarmee. Is althans de suggestie. Dat lijkt ook in de PKN zo. De landelijke kerk doet nogal eens een appèl op predikanten om duidelijkheid in de verkondiging te verschaffen. Maar christelijk geloof is naar mijn idee een levenshouding waarbij twijfel en onzekerheid zich niet aan de rand bevinden maar de kern ervan vormen. Zo beschrijft Mattheus aan het slot van zijn evangelie dat de leerlingen, wanneer ze hun Heer zíen na Pasen, juist geen duidelijkheid wordt verschaft maar dat ze twijfelen! In de vertalingen zie je dat vertalers dat willen “verbeteren” en dan woordjes aan de tekst van de evangelist gaan toevoegen: sómmigen twijfelden. Of, nog “beter”: sommigen twijfelden nóg. Dus niet allemaal, gelukkig, en degenen die de euvele moed hadden om te twijfelen deden dat slechts even. Een opluchting! Maar is dat ook zo?
In het Romeinse Rijk werden christenen “atheïsten” genoemd, omdat ze geen beeld van God hadden. Niet in hout of steen maar ook geen beeld in hun denken. Ze wilden en konden nooit iets met zekerheid over God zeggen. Wanneer je echter geen enkel vastomlijnd beeld van God hebt, als je het voortdurend niet weet, dan was je volgens de toenmalige maatstaven: atheïst, en feitelijk is dat nog zo.
Ik wil u meenemen in een film die diepe indruk heeft gemaakt op mij. Het is eigenlijk een documentaire over een cineast, Vikram Gandhi, die een film over het fenomeen van godsdienstige leraren en meesters, profeten en goeroe’s wilde maken en toen besloot er zelf één te worden en dat vervolgens te filmen. Onthullend en meeslepend. Ik zag de film voor het eerst tijdens een internationale studieweek in de geboortestad van Peter Rollins, een jonge filosoof-theoloog uit Belfast. Hij groeide op als protestants jongetje in een protestantse wijk, die stijf stond van protestantse overtuigingen en geloofszekerheden, tegenover roomse christenen in een belendende woonwijk met andere overtuigingen maar in dezelfde “zekerheden des geloofs”, welke aanleiding gaven elkaar letterlijk naar het leven te staan. “Troubles” leverde dat op, een verbloemende term voor een bloedige burgeroorlog in Noord Ierland tussen twee geloofsrichtingen die allebei ervan overtuigd waren zich met zekerheid op Christus te beroepen.
In zo’n wereld vol bommen en terroristische aanslagen ontstond bij Rollins het besef dat er alleen dan vrede mogelijk is wanneer mensen hun onzekerheid, hun “ik weet niet”-momenten, hun gerede twijfel, leren omarmen in plaats van ervoor weg te vluchten. Maar ja, het blijkt gemakkelijker ergens in te geloven dan ergens aan te twijfelen. We zijn allemaal weleens met een pannetje van een braderie vertrokken waarvan we zeker wisten dat dit het eerste pannetje was in huis waarin niets, maar dan ook níets, zou aanbranden…
“To believe is human, to doubt devine” is de ondertitel van één van zijn boeken en tegelijk de rode draad in het werk van Rollins; en om te laten zien hoe dat gaat vertoonde hij aan ons als deelnemers de film “Kumaré”. Ik raad u aan die film ook te bekijken. Liefst als groep. Geloven is zo ongelooflijk menselijk, zo ingebakken, dat dat haast vanzelf gaat. Twijfelen daarentegen… ligt vaak zo ver weg, maar dát is eigenlijk iets van God, dát is uiteindelijk: genade. Maar ja: leer mensen maar eens te twijfelen, voorwaar: a hell of a job!
Kumaré laat overtuigend en met de nodige humor zien dat mensen iets laten geloven niet bepaald moeilijk is, maar dat het omgekeerde haast niet is te doen. Ik denk dat dat mutatis mutandis voor een predikant in een christelijke gemeente niet veel anders zal zijn dan voor onze innemende Indiase goeroe.
Naar mijn idee is, anders dan veel christenen denken, de scheiding tussen theïsme en atheïsme, zekerheid en twijfel, heel poreus. Een aantal grote theologen uit de geschiedenis van de kerk noemt zich atheïst. En omgekeerd kennen mensen die niets met geloof hebben momenten in hun leven waarop er iets in hen opwelt van dankbaarheid, van gebed zelfs.
Het is van het allergrootste belang dat we vrede leren sluiten met beide aspecten in ons: geloof en atheïsme. Ze zitten namelijk beide in ons zelf. En als gelovigen geen vrede kunnen of durven sluiten met die ziel in hen die het zo nu en dan -of wat vaker- allemaal níet weet, dan zullen ze hun aversie daartegen projecteren op anderen. Het zou weleens kunnen zijn dat veel conflicten op geloofsgebied niet gaan over wat anderen al of niet geloven, maar over de gevoelens en emoties van gelovigen zélf, die ze echter niet onder ogen durven zien en die ze daarom eronder proberen te houden. Een kerk die echter ruimte leert bieden aan twijfel en onzekerheid, en dat allemaal niet ketters acht maar juist als orthodox wil kenschetsen, draagt zodoende bij aan de vrede op deze wereld. Een kerk echter die alleen maar de ”makkelijke” (laten we zeggen: de brede) weg gaat door vast en zeker geloof aan te bevelen en doorgewinterde twijfel verdacht te maken zal daarmee nogal uit de buurt blijven van de leerlingen van Jezus zelf, die immers twijfelden. Daar helpt geen andere vertaling tegen. De film Kumaré laat op een grappige en indringende manier zien hoe dat wérkt. Het slot van de film is dan ook tegelijk verrassend én aangrijpend, en lokt misschien wel dezelfde intense discussie uit als het bij ons in Belfast deed.

(Naschrift) Peter Rollins is op zaterdag 20 augustus voor één dag in Nederland en spreekt van 10:00 uur tot 17:00 uur in Silo, Baptistengemeente te Utrecht. Er zijn nog kaarten beschikbaar, maar het aantal plaatsen is beperkt.

Share This!